Czym jest prowokacja w podejściu Reggio Emilia?

Prowokację w praktyce inspirowanej Reggio Emilia można rozumieć jako propozycję, pytanie, problem lub doświadczenie, które ma pobudzić albo pogłębić myślenie dzieci i zachęcić je do badania oraz wyrażania własnych pomysłów. Słowo „prowokacja” odnosi się tutaj do budzenia ciekawości, stawiania pytań i sprawdzania przypuszczeń.

Dorosły przygotowuje warunki do takiego spotkania, a potem obserwuje, jak dzieci odpowiadają na pytanie, materiał lub nowe doświadczenie. Słucha wyjaśnień, uczestniczy w próbach i zastanawia się nad kolejną propozycją. Dzieci mają przestrzeń, żeby wpłynąć na kierunek badania: dostrzec inny problem, zmienić sposób działania albo wrócić do wcześniejszego pomysłu.

Prowokacja może otworzyć nowe poszukiwania lub pojawić się w środku trwającego projektu. Jej znaczenie łatwiej zrozumieć, gdy zobaczymy razem propozycję dorosłego, odpowiedzi dzieci i dalszy ciąg doświadczenia.

Co prowokacja ma wspólnego z filozofią Reggio Emilia?

Podejście Reggio Emilia wyrasta z doświadczeń wczesnej edukacji w Reggio Emilia we Włoszech. Punktem wyjścia jest obraz dziecka, które ma własne pomysły, tworzy znaczenia i poznaje świat w relacjach z innymi. W opisie wartości Reggio Children uczenie się wiąże się ze wspólnym badaniem, wymianą perspektyw i rozmową.

Ważną częścią tej filozofii jest metafora „stu języków dziecka”. Odnosi się do bogactwa sposobów myślenia, poznawania i wyrażania siebie. Dziecko może pokazywać, jak coś rozumie, przez rysunek, ruch, konstrukcję, dźwięk czy słowa. W trakcie badania może przechodzić między tymi sposobami: zbudować coś, narysować, a później opowiedzieć o tym drugiej osobie.

Prowokacja wpisuje się w tak rozumiane wspólne uczenie. Propozycja dorosłego otwiera możliwość przyjrzenia się zjawisku, a działania dzieci pomagają odkryć, jakie pytania warto podjąć dalej. Znaczenie mają zarówno materiały i otoczenie, jak i relacje między uczestnikami.

Szerszy kontekst opisuje artykuł „Filozofia Reggio Emilia: dziecko, relacje i sto języków”.

Jak prowokacja może rozwinąć badanie cienia?

Konkretny przykład opisuje Rebecca S. New w raporcie „Projects and Provocations: Preschool Curriculum Ideas From Reggio Emilia, Italy”, katalogowanym w ERIC pod rokiem 1990. To opis praktyki pedagogicznej, który pozwala prześledzić miejsce prowokacji w dłuższym projekcie.

Badanie zaczyna się od zabawy cieniem w słoneczny dzień. Nauczyciel robi zdjęcie, a wspólne oglądanie fotografii prowadzi do kolejnych prób: dzieci zmieniają kształty własnych cieni i próbują je „uchwycić”. Rysują również swoje wyjaśnienia tego, jak powstaje cień.

Przez następne dni tworzą i obserwują cienie w sali oraz na zewnątrz. Korzystają z różnych przedmiotów, sprawdzają swoje pomysły i szukają zależności. Nauczyciel udostępnia materiały i zadaje pytania pomagające rozwinąć eksperymenty, między innymi o znaczenie odległości źródła światła od przedmiotu.

Kiedy dzieci ponownie przedstawiają swoje rozumienie na rysunkach, dorosły wprowadza nowe wyzwanie: na kartce każdego dziecka pojawia się żółta naklejka symbolizująca słońce. Trzeba zastanowić się, jaki kierunek i kształt będzie miał cień w tej sytuacji. New nazywa właśnie to wyzwanie prowokacją.

Naklejka ma znaczenie dzięki wcześniejszym doświadczeniom. Pozwala wrócić do własnych wyjaśnień, odnieść je do nowej sytuacji i rozważyć kolejne możliwości. Ten przykład pokazuje też aktywną rolę nauczyciela: dostrzega on moment, w którym konkretna propozycja może pogłębić badanie.

Jaką rolę ma dorosły?

Dorosły może wnosić własną intencję i wiedzę. Może chcieć przyjrzeć się z dziećmi światłu, równowadze albo sposobom przedstawiania przestrzeni. Otwartość dotyczy miejsca na dziecięce hipotezy, różne drogi dochodzenia do wyjaśnienia oraz pomysły na dalsze próby.

Badane zjawisko może mieć naukowe wyjaśnienie. Dorosły może je znać i pomagać dzieciom sprawdzać przypuszczenia. Warto przy tym poznawać ich tok rozumowania: co zauważyły, z czym to wiążą i jak chciałyby przekonać się, czy ich pomysł działa.

North American Reggio Emilia Alliance opisuje aktywne uczestnictwo nauczycieli oraz projektowanie pracy oparte na obserwacji, interpretacji i dokumentacji. W praktyce oznacza to gotowość do przemyślenia własnego zamysłu pod wpływem tego, co wydarzyło się między dziećmi, materiałami i dorosłym.

Pomocne mogą być pytania: „Co zauważyliście?”, „Jak możemy to sprawdzić?” albo „Co chcielibyście zmienić przy kolejnej próbie?”. Są to propozycje do wykorzystania w rozmowie. Czasem więcej dowiemy się, obserwując, jak dziecko przesuwa przedmiot lub przebudowuje konstrukcję, i dając mu czas na działanie.

Dokumentacja pomaga wracać do tych doświadczeń. Można zachować wybraną wypowiedź, rysunek, zdjęcie próby albo krótki opis tego, co się zmieniło. Później taki zapis staje się punktem odniesienia: „Wczoraj przewidywaliście, że to się przewróci. Co widzicie dzisiaj?”. Reggio Children ujmuje dokumentację jako część uczenia się i interpretowania doświadczeń.

Jaką formę może mieć prowokacja?

Materiały ułożone w dostępnym miejscu mogą zaprosić do badania. Znaczenie mają ich właściwości, wzajemne zestawienie i możliwości działania. Warto również przyjrzeć się pytaniom i rozmowom, które pojawiają się wokół nich.

W praktyce inspirowanej Reggio można rozważyć na przykład:

• zestawienie dwóch dziecięcych rysunków tego samego miejsca i wspólny powrót do niego;
• wprowadzenie dodatkowego źródła światła podczas badania cieni;
• pokazanie wcześniejszego zdjęcia konstrukcji, która później się zmieniła;
• powrót do dwóch różnych wyjaśnień tego samego zdarzenia.

To propozycje do dostosowania do konkretnej sytuacji. Każda może otworzyć rozmowę lub kolejne próby, a odpowiedź dzieci pomoże zdecydować o jej dalszym ciągu.

Szerszy sposób myślenia o warunkach badania pokazuje Ray of Light Atelier, pracownia badania światła opisywana przez Reggio Children. Opisane tam przestrzenie, nazwane „Illuminatories”, organizuje się wokół pojęcia lub problemu, udostępniając różne narzędzia, materiały, pytania i drogi poszukiwania. Jest to przykład projektowania otwartego badania, a sam opis pracowni nie definiuje terminu „prowokacja”.

Dobór materiałów może obejmować także różne media. Reggio Children w Digital Landscapes Atelier łączy doświadczenia świata fizycznego i cyfrowego. Przygotowując własną propozycję, warto wybierać materiały ze względu na to, co pozwalają zauważyć i sprawdzić, oraz dostosować je do wieku i potrzeb uczestników.

Czym różnią się prowokacja i zaproszenie?

W tekstach o Reggio Emilia spotkamy zarówno „prowokację”, jak i „zaproszenie” do działania. Autorzy różnie opisują relację między tymi pojęciami.

Diane Kashin w artykule „Invitations and Provocations” proponuje rozumienie, w którym zaproszenie staje się prowokacją, gdy ktoś na nie odpowiada. Louise Jupp omawia rozróżnienie, w którym zaproszenie wzbudza zainteresowanie, a prowokacja rozwija wcześniejsze działania i zainteresowania dzieci. Zauważa przy tym, że terminy bywają używane zamiennie.

Przy opisywaniu własnej pracy warto więc wyjaśnić, co rozumiemy pod daną nazwą. Pomogą pytania o przebieg doświadczenia: co proponuje dorosły, jak odpowiadają dzieci i jaki mają wpływ na kolejny krok. Samo wyzwanie lub ukierunkowane pytanie może pozostawić dużo miejsca na ich rozumowanie, tak jak w przykładzie badania cienia.

Jak przygotować własną propozycję w mikroszkole lub domu?

Punktem wyjścia może być sytuacja, do której dzieci wracają, ich pytanie albo pomysł dorosłego na wspólne poznanie czegoś nowego. Warto nazwać swój zamysł i zastanowić się, po czym będzie można rozpoznać, co dzieci rzeczywiście zainteresowało.

Poniższe pytania są autorską pomocą do planowania i rozmowy z kadrą lub drugim opiekunem. Można wracać do nich również w trakcie doświadczenia.

Wyobraźmy sobie przykładową sytuację: podczas budowania przewraca się konstrukcja. Jedno dziecko wskazuje zbyt wąską podstawę, drugie sposób połączenia elementów. Dorosły pomaga zachować oba pomysły i proponuje ich sprawdzenie.

Dzieci mogą przygotować kolejne wersje budowli, zmieniając podstawę albo sposób łączenia. Mogą narysować przewidywany wynik, pokazać go gestem lub od razu przystąpić do działania. Jeśli chcą ustalić, od czego zależy stabilność, dorosły może pomóc zaplanować próby tak, aby porównać wpływ jednej zmiany. Gdy pojawi się inne pytanie, wspólnie zdecydują, czy za nim pójść.

To autorski przykład zastosowania opisanych zasad. Ważnym momentem będzie powrót do początkowych pomysłów: co udało się zauważyć, co wymaga kolejnej próby i czy dzieci nadal chcą się tym zajmować.

Źródłowy kontekst Reggio Emilia to wczesna edukacja. W starszej grupie mikroszkolnej podobne propozycje będą inspiracją wymagającą dostosowania języka, materiałów i stopnia trudności. O ich kształcie warto decydować razem z uczestnikami.

Co zrobić, gdy dzieci nie podejmują propozycji?

Pozostawić im możliwość odmowy, obserwowania albo powrotu później. Warto potraktować taką odpowiedź jako informację o przygotowanej propozycji.

Można przyjrzeć się temu, czy materiały były dostępne, czy wybrany moment sprzyjał zajęciu się nimi i czy zainteresowanie, które przypisaliśmy dzieciom, rzeczywiście się pojawiło. Czasem warto zmienić warunki, czasem dać więcej czasu, a czasem zakończyć wątek.

Na początek wybierz jedno doświadczenie, do którego możesz wrócić z dziećmi. Zapisz, co zrobiły lub powiedziały, a osobno swoją interpretację. Następnie pomyśl o propozycji, która pozwoli wspólnie sprawdzić choć jedno z pojawiających się pytań.