Filozofia Reggio Emilia: dziecko, relacje i sto języków

Reggio Emilia to filozofia edukacyjna, która postrzega dziecko jako osobę z prawami, potencjałem i własnym sposobem rozumienia świata. Dziecko poznaje go w relacjach z innymi, korzystając z wielu powiązanych sposobów myślenia i wyrażania siebie. Podejście rozwija się w miejskich ośrodkach wczesnej edukacji we włoskim Reggio Emilia. Jego podstawy opisuje Reggio Children.

Dla rodzica lub pedagoga oznacza to konkretne pytania: jak usłyszeć pomysł dziecka, jak przygotować warunki do jego sprawdzenia i jak wspólnie wrócić do tego, co się wydarzyło? Filozofia Reggio Emilia łączy te codzienne decyzje z organizacją całej społeczności. Relacje, otoczenie, udział rodzin i dokumentowanie uczenia się tworzą w niej spójną całość.

Czym jest podejście Reggio Emilia i skąd pochodzi?

Nazwa pochodzi od miasta w północnych Włoszech. Historia podejścia splata się z działaniami mieszkańców, zwłaszcza kobiet, inicjatywami rodzin, odpowiedzialnością samorządu i pracą pedagoga Lorisa Malaguzziego. Był on centralną postacią tego projektu, rozwijanego wspólnie z lokalną społecznością.

Jedną z powojennych inicjatyw było przedszkole budowane przez mieszkańców Villa Cella. Według biografii Malaguzziego otwarto je w 1947 roku. Tradycje wczesnej edukacji w mieście sięgały jednak wcześniejszych dekad. W 1963 roku otwarto pierwsze przedszkole współczesnej miejskiej sieci, a w 1971 roku jej pierwszy ośrodek dla najmłodszych dzieci. Te etapy można prześledzić na oficjalnej osi czasu Reggio Children.

Źródłowy projekt obejmuje ośrodki dla dzieci od urodzenia do trzeciego roku życia oraz przedszkola dla dzieci w wieku od trzech do sześciu lat. To ważny kontekst, kiedy szukamy inspiracji dla starszych dzieci w mikroszkole.

O Reggio Emilia najtrafniej mówić jako o podejściu lub filozofii edukacyjnej. Określenie „metoda Reggio Emilia” może sugerować gotowy program, który wystarczy odtworzyć. Tymczasem North American Reggio Emilia Alliance, czyli NAREA, podkreśla znaczenie lokalnej historii, kultury i relacji. Społeczność inspirująca się Reggio potrzebuje własnej pracy nad tym, co te idee znaczą w jej warunkach.

Jak Reggio Emilia postrzega dziecko?

Punktem wyjścia jest uznanie, że dziecko już uczestniczy w budowaniu wiedzy: zauważa, proponuje wyjaśnienia, sprawdza, porównuje i nadaje znaczenie doświadczeniom. W zasadach projektu edukacyjnego Reggio Children łączy ten potencjał z prawami dziecka oraz jego relacjami z grupą i otoczeniem społecznym.

Przyjęcie takiego obrazu dziecka zmienia sposób słuchania. Dorosły próbuje dowiedzieć się, co dziecko rozumie i jakie pytanie stoi za jego działaniem. Może poprosić: „Pokaż, jak do tego doszedłeś” albo „Co chciałabyś teraz sprawdzić?”. Odpowiedzią może być również gest, rysunek lub kolejna próba.

Kompetencje dziecka współistnieją z potrzebą opieki, wsparcia i obecności dorosłych. Kadra odpowiada za warunki spotkania, dobór propozycji i towarzyszenie dzieciom w trudnościach. Uznaje przy tym ich wypowiedzi za ważny wkład w dalszą pracę.

W tym podejściu duże znaczenie ma również grupa. Pomysł jednej osoby może stać się pytaniem dla drugiej. Różnica zdań daje okazję do porównania wyjaśnień, a wspólne działanie pozwala zobaczyć, jak uczestnicy wpływają na swój sposób myślenia. Dlatego obok pytania „czego nauczyło się to dziecko?” pojawia się pytanie „jak dzieci budowały rozumienie razem?”.

Co oznacza „sto języków dziecka”?

„Sto języków” to metafora wielu sposobów myślenia, poznawania, wyrażania uczuć i porozumiewania się. Loris Malaguzzi przedstawił ją w wierszu udostępnionym przez Reggio Children. Liczba sto wskazuje na bogactwo możliwości, które przysługują każdemu dziecku.

W objaśnieniach NAREA pojawiają się między innymi słowo, rysunek, malowanie, glina, muzyka, taniec, konstrukcje, matematyka i logika. Języki są ze sobą powiązane. Dziecko może opowiedzieć o swoim pomyśle, pokazać go ruchem, zbudować model i wrócić do rozmowy z nowym pytaniem.

Przykładowo, przy tworzeniu mostu z klocków dzieci mogą rozmawiać o tym, dlaczego konstrukcja upada, naszkicować inne podparcie i porównać odległości. Rysunek, język i myślenie matematyczne uczestniczą w jednym badaniu. To autorski przykład sposobu rozumienia metafory.

Nie chodzi więc o przypisanie dziecku stałego typu, takiego jak „wzrokowiec”, ani o wybranie dla niego jednego sposobu nauki. „Sto języków” zachęca do udostępniania różnych możliwości i dostrzegania przejść między nimi. Sztuka ma w tym podejściu istotne miejsce, ale znaczenie metafory obejmuje znacznie szersze doświadczenie poznawania świata.

Jaką rolę mają kadra i rodziny?

Praca pedagoga wymaga aktywnego udziału: słuchania, obserwacji, stawiania pytań, przygotowywania materiałów i rozmowy z innymi dorosłymi. Kadra wnosi własną wiedzę oraz propozycje. Obserwuje też, jak dzieci na nie odpowiadają, i na tej podstawie projektuje dalszą pracę.

W źródłach pojawia się włoskie słowo progettazione. Można je tu rozumieć jako projektowanie procesu edukacyjnego oparte na obserwacji, interpretacji i badaniu. Obejmuje ono propozycje dla dzieci, organizację otoczenia, uczestnictwo rodzin oraz rozwój zawodowy kadry. Przygotowanie jest potrzebne, a kolejne decyzje pozostają otwarte na to, co wnosi rzeczywiste spotkanie.

Taką pracę podtrzymują konkretne warunki organizacyjne. Reggio Children ujmuje rozwój zawodowy jako część czasu pracy i wspólne zadanie kadry. Osoby pracujące z dziećmi potrzebują okazji, by zestawić obserwacje, zakwestionować własne przypuszczenie i przygotować kolejne doświadczenie. Dyrekcja współtworzy te warunki przez organizację czasu i odpowiedzialności.

Rodziny również wnoszą wiedzę i perspektywy. Według NAREA ich udział obejmuje interpretowanie zainteresowań i uczenia się dzieci, planowanie badań oraz sprawy organizacyjne społeczności. Rodzic może pomóc zrozumieć, do czego dziecko wraca w domu, albo zapytać o coś, czego kadra wcześniej nie zauważyła.

Przykładowo, krótka informacja „badaliśmy dziś wodę” może otworzyć rozmowę, jeżeli towarzyszy jej konkretne pytanie grupy. Rodzina może wtedy opowiedzieć, czy i jak dziecko podjęło ten wątek później. Sposób uczestnictwa trzeba uzgodnić z daną społecznością, uwzględniając możliwości rodzin i kadry.

Dlaczego otoczenie jest nazywane trzecim nauczycielem?

NAREA opisuje środowisko jako „trzeciego nauczyciela”. Układ miejsca, światło, materiały i sposób ich udostępnienia wpływają na możliwości spotkania, samodzielnego działania i wspólnego badania. Reggio Children podkreśla, że przestrzeń zmienia się w dialogu z doświadczeniami oraz projektami dzieci i dorosłych.

Można przyjrzeć się temu przez zwykłe pytania: czy dzieci widzą dostępne materiały i mogą po nie sięgać? Czy kilka osób może pracować razem? Czy jest miejsce, w którym da się zachować rozpoczętą konstrukcję i wrócić do niej następnego dnia? Co w otoczeniu przypomina pytania ważne dla tej konkretnej grupy? To propozycje do refleksji nad własnym miejscem.

Znaczącym elementem projektu Reggio Emilia jest atelier, czyli pracownia służąca badaniu i wyrażaniu myśli przez różne materiały oraz media. Współpracuje w niej atelierista, osoba z wykształceniem artystycznym, która razem z pozostałymi pedagogami rozwija pracę edukacyjną. NAREA opisuje tę współpracę jako spotkanie różnych dziedzin, doświadczeń i sposobów patrzenia.

Praca atelier przenika życie całego przedszkola. Jej sens wynika z pytań, relacji i wspólnej interpretacji tego, co powstaje. Samo urządzenie kącika plastycznego czy zakup naturalnych materiałów nie opisują jeszcze takiego sposobu pracy. Przy inspirowaniu się Reggio warto pytać przede wszystkim, jakie działania i spotkania umożliwia dane miejsce.

Po co dokumentować proces uczenia się?

Dokumentacja pomaga wracać do doświadczenia i wspólnie je rozumieć. Może obejmować wybrane wypowiedzi, notatki z obserwacji, fotografie kolejnych prób, rysunki i konstrukcje. Reggio Children wskazuje, że czyni ona widocznymi procesy uczenia się dzieci i dorosłych, indywidualnie oraz w grupie.

Znaczenie ma zarówno materiał, jak i sposób jego wykorzystania. Zdjęcie gotowej budowli pokazuje rezultat. Zestawione z pytaniem dziecka, szkicem i śladem nieudanej próby pozwala zapytać, jak zmieniał się pomysł. Wspólny powrót do tych zapisów może stać się kolejną częścią badania.

Taką rolę dokumentacji opisują również materiały projektu Making Learning Visible, rozwijanego przez Harvard Project Zero we współpracy z pedagogami Reggio Emilia. Powrót do materiału razem z uczącymi się służy rozmowie, refleksji i rozważaniu kolejnych działań. Może przyjąć prostą formę: ponownego odczytania słów, obejrzenia pracy w małej grupie lub wspólnego przyjrzenia się zapisowi na kartce.

Kadra wnosi interpretację, ale pozostawia ją otwartą na inne odczytania. Zdanie „dziecko przesunęło podporę trzy razy” opisuje działanie. Zdanie „sprawdzało, jak utrzymać równowagę” jest już hipotezą o jego znaczeniu. Warto oddzielać te dwa poziomy i zapytać dziecko, jak ono rozumie swoją próbę. Perspektywa drugiego pedagoga lub rodziny również może zmienić odczytanie sytuacji.

Dokumentacja służy także refleksji nad pracą dorosłych: jakie pytanie zadaliśmy, co udostępniliśmy, w którym momencie przerwaliśmy? Reggio Children nazywa ewaluację dialogiem i interpretacją doświadczenia edukacyjnego. Nauka bez wystawiania stopni może więc obejmować uważne przyglądanie się temu, co wydarza się w procesie uczenia.

Karta do wspólnej refleksji nad jednym doświadczeniem

Poniższa karta jest autorską propozycją inspirowaną opisanymi ideami, a nie oficjalnym narzędziem Reggio Emilia. Można wybrać z niej pytania potrzebne do rozmowy.

Na początek można wybrać jeden znaczący moment i ustalić, kiedy wrócimy do niego z dziećmi. Warto zachować ich słowa możliwie wiernie oraz zostawić miejsce na uzupełnienie lub zmianę opowieści. Karta ma wspierać rozmowę; nie wymaga codziennego wypełniania wszystkich pól ani rejestrowania całego dnia. Dokumentowanie doświadczenia nie wymaga też publicznego udostępniania wizerunku i prywatnych historii dzieci.

Jak może wyglądać wspólne badanie światła i cienia?

Wyobraźmy sobie sytuację, w której dzieci zauważają, że cień konstrukcji na podłodze zmienił położenie. Poniższy opis jest wymyślonym przykładem inspirowanym omówionymi zasadami, nie zapisem zajęć z konkretnej społeczności ani oficjalnym scenariuszem Reggio.

Jedno dziecko mówi: „Nasza wieża przesunęła cień”. Inne proponuje, żeby ustawić ją z powrotem w zaznaczonym miejscu. Pedagog zapisuje te wypowiedzi i pyta, jak można sprawdzić pomysły. Dzieci porównują ustawienia konstrukcji oraz ślady na podłodze. Dorosły pomaga zachować warunki, do których będzie można wrócić.

Grupa może później badać cienie przy lampie. Dzieci przesuwają źródło światła, zmieniają położenie przedmiotów i obserwują, co się dzieje. Ktoś obrysowuje cień, ktoś pokazuje jego zmianę ruchem, a inna osoba buduje przedmiot, który ma rzucać określony kształt. Wypowiedzi, rysunki, ruch i konstrukcje stają się różnymi sposobami sprawdzania oraz przedstawiania pomysłów.

Pedagog wybiera kilka zapisów pokazujących różne hipotezy i zmiany w działaniu. Przy kolejnym spotkaniu ogląda je z dziećmi. Może zapytać: „Tutaj przestawiliście lampę. Co chcieliście wtedy sprawdzić?” albo „Czy ten rysunek pokazuje to, o czym rozmawialiśmy?”. Dzieci mogą dopowiedzieć coś, czego dorosły nie uchwycił.

Kolejna propozycja wynika z otwartego pytania grupy. Być może będzie nim porównanie cieni o różnych porach dnia, a być może badanie materiałów, przez które przechodzi światło. Kadra przygotowuje warunki i towarzyszy dalszej pracy. Nie trzeba z góry zakładać jednakowych prac końcowych. Ważne stają się próby dzieci, ich wzajemne odpowiedzi i to, jak zmieniają rozumienie zjawiska.

Co może zainspirować polską mikroszkołę?

Relacje, uczenie przez doświadczenie, udział rodzin i miejsce na głos dziecka mogą być bliskie wielu mikroszkołom. Sama nazwa mikroszkoła opisuje jednak skalę i organizację społeczności, a nie jedno podejście pedagogiczne. Warto rozmawiać o konkretnych praktykach wybranego miejsca.

Inspiracja Reggio Emilia wymaga uwzględnienia wieku dzieci, lokalnej kultury, możliwości kadry i sposobu organizacji nauki. Praca ze starszą grupą potrzebuje własnych pytań, materiałów i form uczestnictwa. Projekt Making Learning Visible obejmuje dokumentowanie uczenia się w amerykańskich grupach od przedszkola po szkołę średnią. Jego opracowania i opisy praktyki mogą pomagać w takiej refleksji, ale nie dowodzą identycznych efektów w polskiej mikroszkole.

Osobnym pytaniem są efekty wczesnej edukacji. W badaniu Biroli i współautorów, w wersji NBER z 2017 roku, przeprowadzonym w trzech włoskich miastach, korzystniejsze wyniki odnotowano przede wszystkim przy porównaniu Reggio z brakiem edukacji przedszkolnej. Porównania z innymi przedszkolami nie dały mocnego, spójnego obrazu przewagi. Było to badanie obserwacyjne, bez losowego przydziału dzieci do placówek; autorzy wskazują ograniczenia danych i podobieństwa badanych programów. To powód, by wartości podejścia omawiać oddzielnie od obietnic lepszych wyników.

Rodzic może zapytać kadrę:

• Jak poznajecie pomysły dzieci i uwzględniacie je w kolejnych propozycjach?
• Czy możecie opowiedzieć o sytuacji, w której obserwacja zmieniła Wasz plan?
• Kiedy wracacie z dziećmi do ich wypowiedzi, prac lub wcześniejszych prób?
• W jaki sposób rodziny mogą wnieść swoją perspektywę?
• Jaki czas kadra ma na wspólne oglądanie dokumentacji i rozmowę o niej?

To pytania o codzienną pracę, które można włączyć do szerszej rozmowy przed dołączeniem do mikroszkoły. Pomagają sprawdzić, co deklarowane wartości znaczą w danej społeczności.

Kadra może zacząć od jednego doświadczenia z ostatnich dni. Wybrać wypowiedź, rysunek lub fotografię próby, wrócić do nich z dziećmi i zapytać, co chciałyby jeszcze sprawdzić. Następnie wspólnie ustalić, jakie warunki przygotować i kiedy porozmawiać o tym ponownie.

Źródła i dalsza lektura

• Reggio Children: Reggio Emilia Approach i Values. Oficjalny opis filozofii, praw dziecka, uczestnictwa, dokumentacji, organizacji pracy i ewaluacji.
• Reggio Children: Timeline i Loris Malaguzzi. Historia społecznych inicjatyw i miejskiego projektu edukacyjnego.
• Reggio Children: 100 languages. Wiersz Lorisa Malaguzziego w tłumaczeniu na angielski autorstwa Lelli Gandini.
• NAREA: General FAQs i Philosophical FAQs. Objaśnienia języków, atelier, otoczenia, projektowania i roli rodzin.
• Harvard Project Zero: Making Learning Visible oraz Documentation and Display: What's the Difference?. Materiały o dokumentowaniu i interpretowaniu uczenia się jednostek oraz grup.
• Pietro Biroli i współautorzy: Evaluation of the Reggio Approach to Early Education, NBER Working Paper 23390, 2017. Porównawcze badanie obserwacyjne wraz z omówieniem ograniczeń.